Erivan Bilgisayar Araştırma Enstitüsü (YerNIIMM) ve Nairi Serisi (1964)
Kafkasya'nın Kurucu Sibernetik Merkezi ve Hraçya Hovsepyan'ın Mikroprogramlanabilir 36-Bit Bilgisayar Ailesi
1956 yılında matematikçi Sergey Mergelyan öncülüğünde Erivan'da kurulan Erivan Matematiksel Makineler Bilimsel Araştırma Enstitüsü (YerNIIMM), Kafkasya'nın ana bilgisayar mühendisliği üssü ve Sovyetler Birliği'nin önde gelen Ar-Ge merkezlerinden biri oldu. Baş tasarımcı Hraçya Hovsepyan tarafından 1964'ten itibaren geliştirilen ve 1971 SSCB Devlet Ödülü'ne değer görülen transistörlü 36-bit Nairi bilgisayar ailesi, Ermenistan'ın çağdaş yazılım ve oyun mühendisliği sektörünün kurumsal altyapısını hazırlamıştır.
Mergelyan'ın Enstitüsü, Hraçya Hovsepyan ve 1964 Nairi-1 Mimarisi
1956 yılında yirmi sekiz yaşındaki Ermeni matematikçi Sergey Mergelyan ve astrofizikçi Viktor Ambartsumyan'ın girişimiyle Erivan'da kurulan Erivan Matematiksel Makineler Bilimsel Araştırma Enstitüsü (YerNIIMM), ilk vakum tüplü Aragats ve Hrazdan ana bilgisayarlarından kısa sürede Sovyetler Birliği'nin en büyük üç bilgisayar tasarım kompleksinden birine dönüştü. 1962 ile 1964 yılları arasında genç mühendis Hraçya Hovsepyan, Fransız SEA CAB-500 gibi yabancı sistemleri kopyalama yönündeki idari önerileri reddederek adını Ermenistan Platosu'nun tarihsel adlarından alan masa boyutunda özgün ve transistörlü 36-bit Nairi bilgisayarını tasarladı. Makine komutlarını sabit diyot kapılarına bağlamak yerine Nairi-1, mikroprogramlanabilir denetim yordamlarını değiştirilebilir yüksek kapasiteli kaset salt okunur bellek (ROM) birimlerinde saklayarak mantıksal işlevlerin yaklaşık yüzde yetmiş beşini bellenim (firmware) üzerinden yönetti. Delikli kart operatörlerine ihtiyaç duymaksızın doğrudan elektrikli konsol daktilosu üzerinden kullanılan yerleşik Avtoprogrammirovaniye derleyicisi, mühendislerin denklemleri doğal cebirsel dizime yakın biçimde girmesini sağladı ve mimari çözümleri Britanya, Fransa, İtalya ile Japonya'da patentlendi. Kompakt gövdesi ve klima gerektirmeyen yarı iletken devre yapısı sayesinde bölgesel araştırma kurumlarına hızla kuruldu.
Nairi-3'te Çok Uçbirimli Zaman Paylaşımı ve Ermenistan Yazılım Ekosisteminin Temelleri
Ermenistan'daki Elektron ve Sirius fabrikalarında seri olarak üretilen aile, Nairi-M (1965) ve Nairi-2 (1967) modellerinin ardından 1970 yılında hibrit tümleşik mikrodevrelerle inşa edilen üçüncü kuşak Nairi-3 ile teknik olgunluğa ulaştı. Genişletilebilir mikrokod sözlüklerinden yararlanan Nairi-3, Minsk-22 ve Hrazdan-3 gibi farklı Sovyet bilgisayarlarının komut kümelerini donanım düzeyinde öykünebiliyor (emülasyon) ve altmış dörde kadar teleyazıcı terminalinde eşzamanlı çok kullanıcılı zaman paylaşımı sunuyordu; bu başarı Hovsepyan ve Erivan ekibine 1971 SSCB Devlet Ödülü'nü kazandırdı ve 1970'lerin sonunda PDP-11 uyumlu Nairi-4 sistemleriyle sürdü. Bin beş yüzden fazla Nairi kurulumu üniversitelerde, araştırma laboratuvarlarında ve planlama kurumlarında sayısal modelleme, satranç algoritmaları ve erken dönem etkileşimli terminal uygulamaları için kullanıldı. En az donanım kadar kalıcı olan etki ise YerNIIMM'in Erivan'da oluşturduğu kurumsal insan kaynağıydı: zirve döneminde binlerce donanım mimarı ve sistem programcısını istihdam eden ve Erivan Devlet Üniversitesi ile Ulusal Politeknik Üniversitesi'nde uygulamalı matematik ve sibernetik kürsülerinin kurulmasını sağlayan enstitü, bağımsızlık sonrası Ermenistan'ın bilgisayar grafikleri ve oyun geliştirme stüdyolarını besleyen mühendislik geleneğini yarattı.